ఋషి పంచమి వేళ.. సప్తఋషుల గురించి తెలుసుకుందాం!

On the occasion of Rishi Panchami, let us learn about the Saptarishis!

భాద్రపద శుద్ధ పంచమిని ఋషి పంచమిగా పిలుస్తారు. భారతీయ సంప్రదాయంలో ఋషులను స్మరించుకునే ప్రత్యేక రోజుగా దీనిని భావిస్తారు. వేదాలు, పురాణాలు, రామాయణం, మహాభారతం వంటి గ్రంథాల్లో ఎంతోమంది మహర్షుల ప్రస్తావన కనిపిస్తుంది. వారిలో సప్తఋషులకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది.

సప్తఋషులు అంటే ఏడుగురు మహర్షులు. పురాణాల ప్రకారం అన్ని కాలాల్లోనూ ఒకే ఏడుగురిని సప్తఋషులుగా పేర్కొనలేదు. కాలాన్ని బట్టి వారి పేర్లు మారుతూ ఉంటాయి. అయితే కశ్యపుడు, అత్రి, భరద్వాజుడు, విశ్వామిత్రుడు, గౌతముడు, జమదగ్ని, వశిష్ఠుడు అనే ఏడుగురు మహర్షులు సప్తఋషులుగా ప్రసిద్ధి చెందిన జాబితాల్లో ఒకటిగా కనిపిస్తారు.

భారతీయ గోత్ర సంప్రదాయంలో కూడా ప్రాచీన ఋషులకు ఎంతో ప్రాముఖ్యత ఉంది. అనేక గోత్రాలు తమ మూలాన్ని ఆయా మహర్షులతో అనుసంధానించుకుంటాయి. అందుకే ఋషి పంచమి సందర్భంగా ఈ మహర్షుల జీవితాల్లోని కొన్ని ప్రసిద్ధ ఘట్టాలను తెలుసుకుందాం.

1. కశ్యప మహర్షి

కశ్యప మహర్షి ప్రాచీన పురాణాల్లో ప్రముఖ ప్రజాపతుల్లో ఒకరిగా కనిపిస్తారు. ఆయన మరీచి మహర్షి కుమారుడు. అదితి, దితి తదితరులు ఆయన భార్యలుగా పురాణాల్లో ప్రస్తావించబడతారు.

దేవతలు, దైత్యులు, దానవులు, నాగులు, పక్షులు తదితర అనేక వంశాల ఆవిర్భావాన్ని కశ్యప మహర్షితో పురాణాలు అనుసంధానిస్తాయి. అందుకే ఆయనను అనేక జీవ వంశాలకు మూలపురుషుడిగా పేర్కొంటారు.

కశ్యప మహర్షికి సంబంధించిన మరో ప్రసిద్ధ ఘట్టం వామనావతారం. బలిచక్రవర్తి కథలో శ్రీమహావిష్ణువు వామనుడిగా కశ్యపుడు–అదితి దంపతులకు కుమారుడిగా అవతరించినట్లు పురాణాలు చెబుతాయి.

2. అత్రి మహర్షి

అత్రి మహర్షి గొప్ప తపస్విగా ప్రసిద్ధి. ఆయన భార్య అనసూయాదేవి. భారతీయ పురాణ కథల్లో అనసూయాదేవి పతివ్రతగా ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందారు.

పురాణాల ప్రకారం అత్రి–అనసూయ దంపతులకు దత్తాత్రేయుడు, దుర్వాస మహర్షి, సోముడు జన్మించారు. వీరి జన్మకు సంబంధించిన కథ త్రిమూర్తులతో ముడిపడి ఉండటం వల్ల అత్రి మహర్షి కథకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఏర్పడింది.

రామాయణంలో కూడా అత్రి మహర్షి కనిపిస్తారు. వనవాస సమయంలో శ్రీరాముడు, సీతాదేవి, లక్ష్మణుడు అత్రి మహర్షి ఆశ్రమాన్ని సందర్శిస్తారు. అనసూయాదేవి సీతాదేవిని ఆదరించిన ఘట్టం కూడా రామాయణంలో ప్రసిద్ధి చెందింది.

3. భరద్వాజ మహర్షి

భరద్వాజ మహర్షి వేదవేత్తగా, గొప్ప తపస్విగా ప్రసిద్ధి. రామాయణంలో ఆయన ఆశ్రమానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది.

అయోధ్యను విడిచి వనవాసానికి బయలుదేరిన శ్రీరాముడు, సీతాదేవి, లక్ష్మణుడు భరద్వాజ మహర్షి ఆశ్రమానికి చేరుకుంటారు. మహర్షి వారిని ఎంతో ఆదరించి, నివసించడానికి అనువైన ప్రదేశంగా చిత్రకూటం గురించి చెప్పి అక్కడికి వెళ్లే మార్గాన్ని సూచిస్తారు.

తరువాత శ్రీరాముడిని తిరిగి అయోధ్యకు తీసుకురావాలని బయలుదేరిన భరతుడు కూడా భరద్వాజ మహర్షిని కలుస్తాడు. శ్రీరాముడు చిత్రకూటంలో ఉన్నాడని భరతుడికి తెలియజేసి అక్కడికి వెళ్లే మార్గాన్ని మహర్షి సూచిస్తారు.

అందుకే రామాయణంలోని అయోధ్య నుంచి చిత్రకూటం వరకు సాగిన ప్రయాణంలో భరద్వాజ మహర్షి ఒక ముఖ్యమైన పాత్రగా కనిపిస్తారు.

4. విశ్వామిత్ర మహర్షి

విశ్వామిత్ర మహర్షి కథ చాలా ప్రత్యేకమైనది. ఆయన మొదట రాజుగా జీవించి, తరువాత తీవ్రమైన తపస్సుతో మహర్షిగా ఎదిగిన వ్యక్తిగా ఇతిహాసాల్లో ప్రసిద్ధి చెందారు.

రామాయణంలో విశ్వామిత్రుని పాత్ర ఎంతో కీలకం. తన యాగానికి ఆటంకం కలిగిస్తున్న రాక్షసుల నుంచి రక్షణ కోసం దశరథ మహారాజును కోరిన విశ్వామిత్రుడు, రామలక్ష్మణులను తన వెంట తీసుకెళ్తారు. వారికి బల, అతిబల వంటి విద్యలతో పాటు అనేక దివ్యాస్త్రాల జ్ఞానాన్ని అందిస్తారు.

విశ్వామిత్రునితో ప్రయాణిస్తున్న సమయంలోనే శ్రీరాముడు తాటకను సంహరిస్తాడు, యాగాన్ని రక్షిస్తాడు, గౌతమ మహర్షి ఆశ్రమంలో అహల్యకు శాపవిమోచనం కలుగుతుంది. తరువాత విశ్వామిత్రుడు రామలక్ష్మణులను మిథిలకు తీసుకెళ్తారు. అక్కడే శ్రీరాముడు శివధనుస్సును ఎత్తి సీతాదేవిని వివాహం చేసుకునే ఘట్టానికి మార్గం ఏర్పడుతుంది.

అందుకే శ్రీరాముడి జీవితంలోని తొలి కీలక ఘట్టాలకు మార్గదర్శకుడిగా విశ్వామిత్ర మహర్షి కనిపిస్తారు.

5. గౌతమ మహర్షి

గౌతమ మహర్షి గొప్ప తపస్వి. ఆయన భార్య అహల్యాదేవి. వీరిద్దరికి సంబంధించిన కథ రామాయణంలో ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందింది.

అహల్యకు శాపమిచ్చిన తరువాత, శ్రీరాముడి రాకతో ఆమెకు శాపవిమోచనం కలుగుతుందని గౌతమ మహర్షి చెబుతారు. తరువాత విశ్వామిత్రునితో కలిసి ఆ ఆశ్రమానికి వచ్చిన శ్రీరాముడి దర్శనంతో అహల్య శాపం నుంచి విముక్తి పొందుతుంది. అనంతరం గౌతముడు–అహల్య తిరిగి కలుస్తారు.

ప్రజల్లో ప్రసిద్ధి చెందిన కథల్లో అహల్య శిలగా మారిందని చెప్పడం మనం తరచూ వింటాం. అయితే వాల్మీకి రామాయణంలోని కథనం ప్రకారం ఆమె శిలగా మారిందని కాకుండా, ఆశ్రమంలో ఇతరులకు కనిపించకుండా తపస్సు చేస్తూ ఉండి శ్రీరాముడి రాకతో శాపవిమోచనం పొందినట్లు వర్ణించబడింది.

గౌతమ మహర్షితో గోదావరి నది కథ కూడా ముడిపడి ఉంది. కొన్ని పురాణ కథనాల ప్రకారం గౌతమ మహర్షి తపస్సు ఫలితంగా గంగ భూమిపై ప్రవహించి గోదావరిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. అందుకే గోదావరికి ‘గౌతమి’ అనే పేరు కూడా ఉంది.

6. జమదగ్ని మహర్షి

జమదగ్ని మహర్షి భృగు వంశానికి చెందిన గొప్ప తపస్వి. ఆయన భార్య రేణుకాదేవి. వీరి కుమారుల్లో చిన్నవాడైన పరశురాముడు శ్రీమహావిష్ణువు అవతారంగా ప్రసిద్ధి చెందాడు.

జమదగ్ని మహర్షికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ కథల్లో కామధేనువు–కార్తవీర్యార్జునుడి కథ ఒకటి. ఒకసారి శక్తివంతమైన రాజు కార్తవీర్యార్జునుడు తన సైన్యం, పరివారంతో జమదగ్ని ఆశ్రమానికి వస్తాడు. మహర్షి తన వద్ద ఉన్న దివ్యమైన కామధేనువు సహాయంతో వారందరికీ చక్కటి ఆతిథ్యం అందిస్తారు.

కామధేనువు మహిమను చూసిన కార్తవీర్యార్జునుడు దానిని తన సొంతం చేసుకోవాలనుకుంటాడు. అతని మనుషులు కామధేనువును, దాని దూడను బలవంతంగా తీసుకెళ్తారు. విషయం తెలుసుకున్న పరశురాముడు కార్తవీర్యార్జునుడితో యుద్ధం చేసి అతన్ని సంహరించి, కామధేనువును తిరిగి ఆశ్రమానికి తీసుకొస్తాడు.

కానీ జమదగ్ని మహర్షి తన కుమారుడు చేసిన పనిని సమర్థించలేదు. కోపంతో రాజును సంహరించడం సరికాదని పరశురాముడికి చెప్పి, ప్రాయశ్చిత్తంగా పవిత్ర క్షేత్రాలను దర్శిస్తూ తీర్థయాత్ర చేయాలని సూచిస్తారు. ఈ ఘట్టం జమదగ్ని మహర్షిలోని క్షమాగుణానికి ఉదాహరణగా పురాణ కథనంలో కనిపిస్తుంది.

తరువాత కార్తవీర్యార్జునుడి కుమారులు ప్రతీకారంతో, పరశురాముడు ఆశ్రమంలో లేని సమయంలో జమదగ్ని మహర్షిని హతమార్చుతారు. తండ్రి మరణం పరశురాముడి జీవితంలో కీలక మలుపుగా మారుతుంది. అందుకే పరశురాముడి ప్రసిద్ధ పురాణ గాథతో జమదగ్ని మహర్షి కథ బలంగా ముడిపడి ఉంది.

7. వశిష్ఠ మహర్షి

వశిష్ఠ మహర్షి ప్రాచీన భారతీయ సంప్రదాయంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ మహర్షుల్లో ఒకరు. ఆయన భార్య అరుంధతీదేవి.

రామాయణంలో వశిష్ఠుడు అయోధ్య రాజవంశానికి కులగురువుగా కనిపిస్తారు. దశరథ మహారాజుకు, రఘువంశానికి ఆయన ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శకుడిగా వ్యవహరిస్తారు. శ్రీరాముడి జీవితంలోని అనేక ముఖ్య సందర్భాల్లో వశిష్ఠ మహర్షి ప్రస్తావన కనిపిస్తుంది.

వశిష్ఠుడు–అరుంధతీ దంపతులను ఆదర్శ దాంపత్యానికి ప్రతీకగా భారతీయ సంప్రదాయం గౌరవించింది. అందుకే నేటికీ కొన్ని వివాహ సంప్రదాయాల్లో నూతన వధూవరులకు ఆకాశంలో అరుంధతీ–వశిష్ఠ నక్షత్రాలను చూపించే ఆచారం కొనసాగుతోంది.

మన ఇతిహాసాల్లో సప్తఋషులు

ఈ ఏడుగురు మహర్షుల కథలను గమనిస్తే మనకు తెలిసిన ఎన్నో పురాణ, ఇతిహాస ఘట్టాలతో వీరికి సంబంధం కనిపిస్తుంది.

వామనావతారంతో కశ్యప మహర్షి, దత్తాత్రేయుడితో అత్రి మహర్షి, శ్రీరాముడి చిత్రకూట ప్రయాణంతో భరద్వాజ మహర్షి, రాముడి బాల్యంలోని కీలక ఘట్టాలతో విశ్వామిత్ర మహర్షి, అహల్య కథతో గౌతమ మహర్షి, పరశురాముడితో జమదగ్ని మహర్షి, అయోధ్య రాజవంశంతో వశిష్ఠ మహర్షి ముడిపడి ఉన్నారు.

అందుకే ఋషి పంచమి సందర్భంగా సప్తఋషులను స్మరించడం అంటే కేవలం ఏడుగురు మహర్షుల పేర్లను గుర్తుచేసుకోవడం మాత్రమే కాదు. మనకు తెలిసిన రామాయణ, పురాణ కథల్లో వారి పాత్రను, భారతీయ సంప్రదాయంపై వారు చూపిన ప్రభావాన్ని మరోసారి గుర్తుచేసుకోవడం కూడా.