Clay Ganesha… a tradition that blends devotion with nature.
వినాయక చవితి అనగానే మనకు ముందుగా గుర్తొచ్చేది గణపతి ప్రతిమ. స్వామివారి ప్రతిమను ఇంటికి తీసుకువచ్చి భక్తితో పూజించడం, పూజలు పూర్తయిన తర్వాత నీటిలో నిమజ్జనం చేయడం తరతరాలుగా వస్తున్న సంప్రదాయం. అయితే వినాయక చవితికి మట్టితో చేసిన గణపతి ప్రతిమకు ఎందుకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది? నిమజ్జనం వెనుక ఉన్న భావన ఏమిటి? అనే విషయాలకు మన పురాణ సంప్రదాయంలో ఆసక్తికరమైన వివరణలు కనిపిస్తాయి.
ముద్గల పురాణ సంప్రదాయం ప్రకారం, గణేశ చతుర్థి రోజున మట్టితో చేసిన గణపతిని పూజించడం విశేషమైనదిగా భావిస్తారు. మట్టి ప్రకృతిలో సహజంగా లభించే పవిత్రమైన పదార్థం. భగవంతుడిని విగ్రహంలోకి ఆవాహన చేసి పూజించేటప్పుడు ఆ విగ్రహం సహజమైన, పవిత్రమైన పదార్థంతో ఉండాలనే భావనతో మట్టి గణపతి పూజకు ప్రాధాన్యం ఏర్పడింది. అందుకే పూర్వం నుంచి వినాయక చవితికి మట్టితో గణపతి ప్రతిమను తయారు చేసి పూజించే ఆచారం కొనసాగుతోంది.
మన ధార్మిక సంప్రదాయంలో మట్టికి ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. మన జీవితం కూడా భూమితోనే ముడిపడి ఉంటుంది. భూమి నుంచే ఆహారం లభిస్తుంది, జీవరాశులు భూమిపైనే జీవిస్తాయి, చివరకు తిరిగి ప్రకృతిలోనే కలిసిపోతాయి. శివారాధనలో కూడా మట్టితో తయారు చేసిన పార్థివ లింగాన్ని పూజించే సంప్రదాయం ఉంది. పూజ కోసం మట్టితో శివలింగాన్ని తయారు చేసి, పూజ పూర్తయిన తర్వాత దానిని నిమజ్జనం చేస్తారు. ఇదే భావన గణపతి ఆరాధనలోనూ కనిపిస్తుంది.
మట్టిని పవిత్రంగా భావించే సంప్రదాయం ఇతర వైదిక ఆచారాల్లోనూ కనిపిస్తుంది. మన పురాణాలు, వైదిక సంప్రదాయాల్లో మట్టిని “మృత్తిక” అని కూడా పిలుస్తారు. అందుకే మట్టితో తయారు చేసిన గణపతి ప్రతిమను “మృత్తికా గణపతి” అంటారు. కొన్ని యజ్ఞాలు, పుణ్యస్నానాలు, ప్రత్యేక క్రతువుల సమయంలో కూడా మట్టిని ఉపయోగిస్తూ మంత్రాలను పఠించే ఆచారం ఉంది. “మృత్తికే హరమే పాపం…” అంటూ మట్టిని స్తుతించే మంత్రాల్లో కూడా భూమిని పవిత్రమైనదిగా భావించే దృక్పథం కనిపిస్తుంది. మనిషి జీవితానికి ఆధారమైన భూమిని గౌరవించాలనే భావన ఈ ఆచారాల వెనుక ఉంది.
గణపతి నిమజ్జనం వెనుక కూడా ఒక అందమైన భావన ఉంది. ప్రకృతి నుంచి తీసుకున్న మట్టితో గణపతి రూపాన్ని తయారు చేస్తాం. కొన్ని రోజులపాటు ఆ రూపంలో స్వామిని భక్తితో ఆరాధిస్తాం. పూజ పూర్తయిన తర్వాత ప్రతిమను నీటిలో నిమజ్జనం చేస్తే మట్టి మళ్లీ ప్రకృతిలో కలిసిపోతుంది. అంటే “ప్రకృతి నుంచి వచ్చినది తిరిగి ప్రకృతిలోనే లయమవుతుంది” అనే జీవన సత్యాన్ని ఈ సంప్రదాయం మనకు గుర్తుచేస్తుంది.
ఈ కోణంలో చూస్తే మట్టి గణపతి పూజలో పర్యావరణ పరిరక్షణ భావన కూడా సహజంగానే కనిపిస్తుంది. సహజమైన మట్టితో చేసిన ప్రతిమ నీటిలో క్రమంగా కరిగి తిరిగి ప్రకృతిలో కలిసిపోతుంది. కానీ ప్లాస్టర్ ఆఫ్ పారిస్ (POP), రసాయన రంగులు వంటి పదార్థాలతో తయారు చేసిన విగ్రహాలు నీటిలో సులభంగా కరగవు. వాటిలో ఉపయోగించే పదార్థాలు, రంగులు నీటి కాలుష్యానికి కారణమయ్యే అవకాశం కూడా ఉంటుంది. అందుకే సహజమైన మట్టి గణపతిని ఎంచుకోవడం మన సంప్రదాయానికి దగ్గరగా ఉండటమే కాకుండా పర్యావరణానికి కూడా మేలు చేస్తుంది.
మన సంప్రదాయంలో ఏదైనా శుభకార్యం ప్రారంభించే ముందు పసుపుతో గణపతిని తయారు చేసి పూజించడం కూడా కనిపిస్తుంది. కొన్ని సందర్భాల్లో మట్టితో చిన్న గణపతి రూపాన్ని తయారు చేసి, అందులో స్వామిని ఆవాహన చేసి పూజించే ఆచారమూ ఉంది. గణపతి ప్రతిమ ఎంత పెద్దది, ఎంత ఆకర్షణీయంగా ఉంది అన్నదానికంటే భక్తి, పవిత్రత, ప్రకృతితో మనకున్న అనుబంధం ముఖ్యమనే భావన ఇందులో కనిపిస్తుంది.
అందుకే మట్టి గణపతి పూజ కేవలం తరతరాలుగా వస్తున్న ఒక ఆచారం మాత్రమే కాదు. భూమిని గౌరవించడం, ప్రకృతితో మన అనుబంధాన్ని గుర్తుచేసుకోవడం, ప్రకృతి నుంచి వచ్చినది తిరిగి ప్రకృతిలోనే కలిసిపోతుందనే భావనను తెలియజేసే సంప్రదాయం. మట్టి గణపతిని భక్తితో పూజించి, పర్యావరణానికి హాని కలగని విధంగా నిమజ్జనం చేయడం ద్వారా మన సంప్రదాయాన్నీ, ప్రకృతినీ గౌరవించినవారమవుతాం.