Mahalaya Paksha… an auspicious period to remember one’s ancestors.
మనకు జన్మనిచ్చిన తల్లిదండ్రులు, తాతముత్తాతలు, పూర్వీకులను భక్తితో స్మరించుకునేందుకు హిందూ సంప్రదాయంలో ప్రత్యేకంగా కేటాయించిన కాలమే పితృపక్షం లేదా మహాలయ పక్షం. 2026లో సెప్టెంబర్ 26న పూర్ణిమ శ్రాద్ధంతో మహాలయ శ్రాద్ధ కార్యక్రమాలు ప్రారంభమై, అక్టోబర్ 10న మహాలయ అమావాస్యతో ముగుస్తాయి. తెలుగు ప్రాంతాల్లో పాటించే అమాంత చాంద్రమానం ప్రకారం ఈ రోజులు భాద్రపద మాసంలోని కృష్ణపక్షంలో వస్తాయి. పూర్వీకులను స్మరించుకోవడం, వారి పట్ల కృతజ్ఞత తెలియజేయడం, వారి పేరుతో శ్రాద్ధం, తర్పణం, దానం చేయడం ఈ పక్షంలోని ప్రధాన ఆచారాలు.
‘శ్రద్ధ’తో పూర్వీకులను ఉద్దేశించి చేసే కర్మనే శ్రాద్ధం అని అంటారు. కుటుంబ సంప్రదాయాన్ని బట్టి శ్రాద్ధం, తర్పణం, పిండప్రదానం, అన్నదానం వంటి కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తారు. తర్పణం అంటే పూర్వీకులను స్మరిస్తూ ప్రధానంగా నీరు, నువ్వులతో వారికి అర్పణ చేయడం. ఈ ఆచారాల వెనుక పూర్వీకుల పట్ల కృతజ్ఞతను వ్యక్తం చేయాలనే భావం ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. మనకు జన్మనిచ్చి, పెంచి, కుటుంబాన్ని తరువాతి తరాలకు అందించిన పూర్వీకుల పట్ల ఉండే బాధ్యతను ధార్మిక సంప్రదాయంలో పితృఋణంగా పేర్కొంటారు.
పితృపక్షంలో సాధారణంగా పూర్వీకులు మరణించిన తిథిని ఆధారంగా చేసుకుని శ్రాద్ధం నిర్వహిస్తారు. ఉదాహరణకు ఒకరు సప్తమి తిథిన మరణించి ఉంటే, పితృపక్షంలోని సప్తమి రోజున వారిని ఉద్దేశించి శ్రాద్ధం చేయడం సంప్రదాయం. ఈ కార్యక్రమాలకు సాధారణంగా అపరాహ్ణ కాలానికి ప్రాధాన్యం ఇస్తారు. అపరాహ్ణం అంటే మధ్యాహ్నం దాటిన తర్వాత నుంచి సాయంత్రానికి ముందువరకు ఉండే పగటి సమయం. అయితే శ్రాద్ధానికి అనుకూలమైన అపరాహ్ణ సమయాన్ని సాధారణ గడియార సమయంతో కాకుండా ఆ రోజు సూర్యోదయం, సూర్యాస్తమయం ఆధారంగా పంచాంగంలో లెక్కిస్తారు. అందువల్ల శ్రాద్ధం చేయాల్సిన తిథి, సమయం విషయంలో స్థానిక పంచాంగం లేదా కుటుంబ పురోహితుల సూచనలను అనుసరించడం మంచిది.
పితృపక్షంలో అత్యంత ముఖ్యమైన రోజు మహాలయ అమావాస్య. దీనినే సర్వపితృ అమావాస్య అని కూడా పిలుస్తారు. 2026లో ఇది అక్టోబర్ 10న వస్తుంది. తమ పూర్వీకులు మరణించిన ఖచ్చితమైన తిథి తెలియనివారు లేదా ఆయా తిథుల్లో శ్రాద్ధం నిర్వహించలేకపోయినవారు ఈ రోజున పూర్వీకులను స్మరించి శ్రాద్ధం, తర్పణం చేయడం సంప్రదాయంగా ఉంది. అందుకే దీనిని ‘సర్వపితృ అమావాస్య’ అని కూడా పిలుస్తారు. పితృపక్షంలోని అన్ని రోజులలో మహాలయ అమావాస్యకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉండటానికి ఇదే కారణం.
శ్రాద్ధం, తర్పణంతో పాటు అన్నదానం, అవసరమైన వారికి ఆహారం అందించడం, దానం చేయడం వంటి కార్యక్రమాలకు కూడా పితృపక్షంలో ప్రాధాన్యం ఉంది. శ్రాద్ధ కర్మల్లో నువ్వులు, దర్భలు, పిండాలు వంటి వాటిని ఉపయోగించే సంప్రదాయం ఉంది. అయితే శ్రాద్ధ విధానం అన్ని కుటుంబాల్లో ఒకేలా ఉండదు. ప్రాంతం, కుటుంబ ఆచారం, అనుసరించే సంప్రదాయాన్ని బట్టి పద్ధతుల్లో తేడాలు కనిపిస్తాయి. అందువల్ల తమ కుటుంబంలో తరతరాలుగా వస్తున్న ఆచారాన్ని అనుసరించడం సాధారణ పద్ధతి.
పితృపక్షాన్ని పూర్వీకుల స్మరణకు ప్రత్యేకమైన కాలంగా భావిస్తారు. అందుకే ఈ రోజుల్లో వివాహం, గృహప్రవేశం వంటి కొత్త శుభకార్యాలను సాధారణంగా చేపట్టరు. అయితే నిత్యం చేసే దేవతారాధన, పూజలను యథావిధిగా కొనసాగిస్తారు. ప్రాంతం, కుటుంబ సంప్రదాయాన్ని బట్టి ఈ ఆచారాల్లో కొన్ని తేడాలు ఉండవచ్చు.
మహాలయ పక్షాన్ని కేవలం కొన్ని కర్మలు నిర్వహించే రోజులుగా కాకుండా మన మూలాలను గుర్తుచేసుకునే పితృస్మరణ కాలంగా కూడా చూడవచ్చు. మన జీవితానికి ఆధారమైన ముందు తరాలను స్మరించుకోవడం, తల్లిదండ్రులు–పూర్వీకులు చేసిన త్యాగాలను గుర్తుచేసుకోవడం, వారి పట్ల కృతజ్ఞత వ్యక్తం చేయడం ఈ ఆచారాల్లోని ముఖ్యమైన భావం. శ్రద్ధతో చేసే శ్రాద్ధం, తర్పణం వల్ల పితరులు సంతృప్తి చెంది తమ వంశస్థులను ఆశీర్వదిస్తారని ధార్మిక సంప్రదాయం చెబుతుంది.