ఎనిమిది దిక్కుల పేర్ల వెనుక దైవాలు..అష్టదిక్పాలకుల గురించి ఆసక్తికరమైన విషయాలు

The deities behind the names of the eight directions… interesting facts about the Ashta-dikpalakas (Guardians of the Eight Directions)

మనకు సాధారణంగా తూర్పు(East), పడమర(West), ఉత్తరం(North), దక్షిణం(South) అనే నాలుగు ప్రధాన దిక్కులు తెలుసు. వీటితో పాటు రెండు ప్రధాన దిక్కుల మధ్య ఉండే ఆగ్నేయం(South-East), నైరుతి(South-West), వాయవ్యం(North-West), ఈశాన్యం(North-East) అనే నాలుగు దిక్కులను కలిపితే మొత్తం ఎనిమిది దిక్కులు అవుతాయి.

హిందూ సంప్రదాయంలో ఈ ఎనిమిది దిక్కులకు ఒక్కో దైవాన్ని అధిపతిగా పేర్కొంటారు. వీరినే అష్టదిక్పాలకులు అంటారు. ‘అష్ట’ అంటే ఎనిమిది, ‘దిక్కు’ అంటే దిశ, ‘పాలకుడు’ అంటే ఆ దిశకు అధిపతి లేదా రక్షకుడు అని అర్థం. పురాణాలు, ఆలయ నిర్మాణం, శిల్పకళ వంటి సంప్రదాయాల్లో అష్టదిక్పాలకులకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది.

తూర్పు – ఇంద్రుడు

సూర్యుడు ఉదయించే దిశ తూర్పు. ఈ దిశకు ఇంద్రుడు అధిపతి. దేవేంద్రుడిగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఇంద్రుడు దేవతలకు రాజుగా వేదాలు, పురాణాల్లో కనిపిస్తాడు. వర్షాలు, ఉరుములు, మెరుపులతో ఆయనకు సంబంధం ఉంది. ఇంద్రుడి ఆయుధం వజ్రాయుధం, ఆయన వాహనంగా ఐరావతం అనే తెల్లని ఏనుగు ప్రసిద్ధి చెందాయి.

ఆగ్నేయం – అగ్నిదేవుడు

తూర్పు, దక్షిణం మధ్య ఉండే దిశను ఆగ్నేయం అంటారు. ఈ దిశకు అగ్నిదేవుడు అధిపతి. ‘ఆగ్నేయం’ అనే పేరు కూడా అగ్నితోనే సంబంధం కలిగి ఉంది. వేద సంప్రదాయంలో అగ్నికి ఎంతో ముఖ్యమైన స్థానం ఉంది. యజ్ఞాలు, హోమాల్లో అగ్నికి సమర్పించే హవిస్సులను దేవతలకు చేరవేసే మధ్యవర్తిగా అగ్నిని వర్ణిస్తారు. అందుకే వైదిక కర్మల్లో అగ్ని ప్రధానంగా కనిపిస్తాడు.

దక్షిణం – యమధర్మరాజు

తూర్పు వైపు చూస్తూ నిలబడితే మన కుడివైపు ఉండేది దక్షిణ దిశ. ఈ దిశకు యమధర్మరాజు అధిపతి. హిందూ సంప్రదాయంలో యముడు మరణానికి అధిపతిగా, ధర్మాన్ని అనుసరించి జీవుల కర్మఫలాలను నిర్ణయించే దైవంగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అందుకే ఆయనను ‘యమధర్మరాజు’ అని కూడా పిలుస్తారు. పురాణ చిత్రణల్లో ఆయన వాహనంగా దున్నపోతు కనిపిస్తుంది.

నైరుతి – నిరృతి

దక్షిణం, పడమర మధ్య ఉండే దిశను నైరుతి అంటారు. ఈ దిశకు నిరృతి అధిపతిగా చెప్పబడుతుంది. మిగతా దిక్పాలకులతో పోలిస్తే నిరృతి పేరు సాధారణంగా ఎక్కువగా వినిపించదు. అందువల్ల నైరుతి దిశ పేరు తెలిసినా, దానికి నిరృతితో ఉన్న సంబంధం చాలామందికి తెలియకపోవచ్చు.

నిరృతి ప్రస్తావన ప్రాచీన వేద సంప్రదాయంలోనే కనిపిస్తుంది. అక్కడ నిరృతి క్షయం, నాశనం, దురవస్థ వంటి ప్రతికూల భావాలతో సంబంధం కలిగిన దైవశక్తిగా కనిపిస్తుంది. తరువాతి దిక్పాలకుల సంప్రదాయంలో నైరుతి దిశకు అధిపతిగా స్థానం పొందింది. కొన్ని గ్రంథాలు, శిల్ప సంప్రదాయాల్లో నిరృతి రూపం, లింగ వివరణలో కూడా భిన్నత్వం కనిపిస్తుంది. ‘నైరుతి’ అనే దిశ పేరు కూడా ‘నిరృతి’తో సంబంధం కలిగినదే.

పడమర – వరుణుడు

సూర్యుడు అస్తమించే దిశ పడమర. ఈ దిశకు వరుణుడు అధిపతి. వరుణుడు అత్యంత ప్రాచీనమైన వైదిక దేవుళ్లలో ఒకరు. వేదాల్లో ఆయనకు ఋతం — అంటే విశ్వంలో ఉండే నియమబద్ధమైన క్రమం, సత్యం వంటి భావాలతో సంబంధం కనిపిస్తుంది. తరువాతి పురాణ సంప్రదాయంలో వరుణుడు ప్రధానంగా జలాలకు, సముద్రాలకు అధిపతిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయన చేతిలో పాశం ఉన్న రూపం కూడా తరచుగా కనిపిస్తుంది.

వాయవ్యం – వాయుదేవుడు

పడమర, ఉత్తరం మధ్య ఉండే దిశను వాయవ్యం అంటారు. ఈ దిశకు వాయుదేవుడు అధిపతి. ‘వాయవ్యం’ అనే పేరు కూడా వాయువుతో సంబంధం కలిగి ఉంది. వాయువు అంటే మన చుట్టూ ఉండే గాలి మాత్రమే కాదు; భారతీయ సంప్రదాయంలో జీవుల్లో ఉండే ప్రాణశక్తితోనూ వాయువుకు సంబంధం చెప్పబడింది. రామాయణ సంప్రదాయంలో హనుమంతుడిని వాయుపుత్రుడు అని పిలవడం కూడా మనకు పరిచయమే.

ఉత్తరం – కుబేరుడు

తూర్పు వైపు చూస్తూ నిలబడితే మన ఎడమవైపు ఉండేది ఉత్తర దిశ. ఈ దిశకు కుబేరుడు అధిపతి. పురాణ సంప్రదాయంలో కుబేరుడు సంపదకు అధిపతిగా, యక్షులకు రాజుగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయనను ‘ధనాధిపతి’ అని కూడా పేర్కొంటారు. మరో ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే, రామాయణ సంప్రదాయంలో కుబేరుడు రావణుడికి సవతి సోదరుడు. లంక, పుష్పక విమానానికి సంబంధించిన కథల్లో కూడా కుబేరుడి ప్రస్తావన కనిపిస్తుంది.

ఈశాన్యం – ఈశానుడు

ఉత్తరం, తూర్పు మధ్య ఉండే దిశను ఈశాన్యం అంటారు. ఈ దిశకు ఈశానుడు అధిపతి. ఇక్కడ చాలామందికి వచ్చే సందేహం — ఈశానుడు ఎవరు? సాధారణంగా ఈశానుడిని శివుడి ఒక రూపంగా లేదా శివుడి ఒక అంశంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. ‘ఈశాన’ అనే పేరు శివుడికి సంబంధించిన ప్రాచీన నామాల్లో ఒకటి. శివుడి పంచముఖ రూపంలో కూడా ఈశాన ముఖం గురించి శైవ సంప్రదాయంలో చెప్పబడుతుంది.

‘ఈశాన్యం’ అనే దిశ పేరు కూడా ‘ఈశానుడు’ అనే పేరుతోనే సంబంధం కలిగి ఉంది. వాస్తు సంప్రదాయంలో ఈశాన్య దిశకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం వల్ల ఈ పదం మనకు ఎక్కువగా పరిచయమైంది.

ఇలా ఎనిమిది దిక్కులకు ఎనిమిది మంది దిక్పాలకులను పేర్కొంటారు. వీరిలో కొన్ని పేర్లు మనకు బాగా పరిచయం కాగా, నిరృతి, ఈశానుడు వంటి పేర్లు ప్రత్యేకంగా దిక్పాలకుల గురించి తెలుసుకున్నప్పుడు ఎక్కువగా వినిపిస్తాయి. అష్టదిక్పాలకుల భావన పురాణ కథలకే పరిమితం కాదు. భారతీయ ఆలయ నిర్మాణం, శిల్పకళ, వాస్తు, యజ్ఞయాగ సంప్రదాయాల్లోనూ వీరికి స్థానం కనిపిస్తుంది. కొన్ని ప్రాచీన ఆలయాల్లో ఆయా దిశలకు అనుగుణంగా దిక్పాలకుల శిల్పాలను కూడా చూడవచ్చు.